يادداشتها 1 . شاهزاده فرهاد ميرزا معتمد الدوله پانزدهمين پسر عباس ميرزا نايب السلطنه و نوه فتحعلى شاه قاجار مىباشد . شاهزاده مشار اليه در سال 1233 هجرى قمرى در ماه جمادى الاولى از مادر متولد گرديد . پدرش عباس ميرزا او را در زير نظر ميرزا عيسى قائم مقام و به وسيله معلمين شايسته و ادباء حوزه ايالتى آذربايجان كه خوشبختانه عده آنها در دوره قاجاريه زياد بوده ، به علوم و دانش‌هاى متداوله زمان آشنا كرد و او هنوز در اوايل جوانى بود كه در علوم اديبه و تاريخ و جغرافى و نجوم و رياضيات و هندسه و زبان انگليسى تبحر كامل يافته و در نظر مردم جوانى دانشمند و درس خوانده و با تربيت معرفى گرديده و مورد احترام همه بوده است . وى در علوم عربيه و اديبه زحمات فراوان متحمل و اشعار عربى بسيار از شعراء عصر جاهليت و اسلام حفظ داشته و كتابهايى كه تاليف كرده ، شاهد بر اطلاعات وسيع او در نظم و نثر و تاريخ و جغرافى و حساب و هندسه و زبان و لغت مىباشد و علاوه بر زبان فارسى به زبان‌هاى تركى ، عربى ، انگليسى احاطه داشته است . نظم او در كمال انسجام و نثرش در نهايت استحكام بوده و به قدرى در صحيح نوشتن و درست سخن گفتن اصرار و ابرام داشته كه غالبا با فضلاء و دانشمندانى كه در محضر او بوده‌اند ، شرط مىبسته كه هركس در تلفظ و تحرير از او اشتباه و غلط بگيرد ، در مقابل هر كلمه يا حرفى كه غلط نوشته و يا اشتباه تكلم كرده ، يك ليره بدهد . و اين قبيل شرطها را صرفا براى نشر ادبيات و اهتمام مردم در صحيح حرف زدن و درست نوشتن مىبسته است . زندگانى ادارى و سياسى او از حكومت لرستان در سال 1250 شروع و به عضويت دار الشوراى كبراى دولتى در 1305 ، يعنى نه سال به پايان سلطنت ناصر الدين شاه مانده ، خاتمه يافته . در خلال اين مدت مأموريت‌هاى مهم مانند فرمانروايى در ايالت فارس و غيره داشته و جز يكى دو بار كه مورد بىمهرى قرار گرفته ، هميشه در دربار محمد شاه و ناصر الدين شاه معزز و محترم بوده . خدمات ادبى او بسيار و كتابخانه معظمى مشحون از نسخ ممتاز گردآورده و استنباطات آنها را در حواشى آنها نوشته است . تأليفات مستقل او عبارتست از : جام جم ، زنبيل ، قمقام ، كنز الحساب ، منشات ، نصاب انگليسى و هدايت السبيل . خدمات دينى او نيز قابل توجه و از آن جمله است : تعمير بقعه مباركه كاظمين و مطلا كردن مناره‌ها و صحن و آب‌انبار قم و غيره كه در كتب معتبره به آنها اشاره شده است . وى در سال 1305 با نام نيك درگذشته و در كاظمين دفن شده . مىگويند قدرى بىرحم بوده و دستهاى دزدان را بىدريغ قطع مىكرده است . 2 . منظور از « نايب » همان ميرزا موسى خان رشتى است كه در صفحات قبل هم نامى از او برده‌ايم وى از اشخاص مورد اعتماد فتحعلى شاه بوده و گويا پدرش حاجى سميع رشتى نيز در دستگاه قاجاريه بوده است . وى مدتى معاونت حسنعلى ميرزا را در حكومت تهران به عهده داشته و با همين سمت همراه او به يزد رفته و مدتى هم پيشكارى ايالت خراسان را به عهده داشته . اوقاتى كه عباس ميرزا در خراسان بوده ، از نزديكان او بوده و بعدا به خدمت محمد ميرزا درآمده و مدتى با او در صفحه خراسان بوده [ است ] و همواره در دستگاه او به سر مىبرده تا در اين موقع با بهرام ميرزا مامور لرستان و غرب شده و در سال 1265 در اوايل سلطنت